Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, η περιβόητη «Κεφαλή της Υγείας της Τεγέας», γνωστή γύψινη πρωταγωνίστρια στα περισσότερα φαρμακεία και ιατρεία, κερδίζει σε πόντους ακόμη και τον επίσης γύψινο Αλέξανδρο, στα μαγαζιά των τουριστικών σουβενίρ και στο παιχνίδι της αρχαιολαγνείας και της πατριδοκαπηλίας.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, πίσω στην Ελλάδα, είχα την αρχική ιδέα να «ντύσω» τη χιλιοειδωμένη ασπρίλα των αγοραίων αυτών εκμαγείων με τα τότε χρώματα – κλειδιά της τέχνης μου. Κέρδισα έτσι τη δεδομένη τρίτη τους διάσταση, έξω από τα τελάρα της ζωγραφικής μου, ενώ οι ξασπρουλιάρικοι θεοί, που έκοβα κι έραβα όπως ήθελα στα μέτρα μου, φάνταζαν πλέον σαν νέο-μυθοποιημένοι, μέσα στα χαρακτηριστικά χρυσοκόκκινα και ασημοκύανα χρώματά μου.

Γράφτηκαν τότε πολλά και διάφορα για «νέες αναβιωμένες σημασίες και δυναμικές», αυτών των έργων! Μόνο Ιουλιανό δεν με είπαν … Ο ίδιος, χωρίς να δίνω πεντάρα για το ποιόν «παρίσταναν» εκείνα τα εξαντλημένα γύψινα κεφάλια, το μόνο που επιδίωκα, επαναλαμβάνω, ήταν το να τα κάνω αγνώριστα, μετατρέποντάς τα σε τρισδιάστατους πίνακες της ζωγραφικής μου.

Πάντα μακριά από αρχαιολατρικές τάσεις, αυτή τη φορά ξανακαταπιάνομαι με την παλιά μου γνώριμη Υγεία με περισσότερο σκωπτική και «κιτς» διάθεση και ενώ καθημερινά το «πάνω απ’ όλα η υγεία…» δίνει και παίρνει, η κόρη του Ασκληπιού, επιστρέφει στα έργα μου «σε νέες περιπέτειες», ακόμη και… μαγειρεμένη.

Kώστας Πανιάρας
Απρίλιος 2014

 

Κώστας Πανιάρας

ΩΣΕΙ ΠΑΡΩΝ

O Κώστας Πανιάρας (1934 -2014), καλλιτέχνης της διασποράς που έζησε και δημιούργησε στο Παρίσι, την Τεχεράνη και τη Νέα Υόρκη, επέστρεψε στην Ελλάδα το 1976, στον απόηχο της «ελληνικότητας» και την εποχή που ο γηγενής μοντερνισμός αρχίζει να εδραιώνεται. Ο ίδιος, ελεύθερος σαν άνθρωπος και σαν καλλιτέχνης, στράφηκε από το 1979 στα τρισδιάστατα επιτοίχια έργα, με υφασματένια και δερμάτινη υφή και πλαστικότητα.

H επιρροή του Picasso, η φιλία του με τον Μagritte, στα χρόνια των σπουδών του, επηρέασαν την οπτική του για την τέχνη του που εμπεριέχει, αν και ανεικονική, υπερρεαλιστικά στοιχεία. Η προσωπική του δυναμική και η συνεργασία του με τον Ιόλα, μετατρέπουν τη δισδιάστατη άποψή του για ζωγραφική σε γλυπτική και αντιστρόφως. Ζωγραφιστά γλυπτά και γλυπτικοί πίνακες συνθέτουν τα έργα ως και το 2014, έργα χαρακτηρισμένα απόλυτα από το μοναδικό αναγνωρίσιμο ύφος του Πανιάρα που φέρει τον πλούτο των πολιτισμών που μελέτησε σε βάθος, με προτεραιότητα την τέχνη στην Αρχαία Ελλάδα.

Η κεφαλή της Υγείας, το γερτό μελαγχολικό κεφάλι του 350-325 π.Χ. από την Τεγέα της Αρκαδίας που εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών, λειτούργησε μεν σαν αντικείμενο κάθε είδους καλλιτεχνικής και νεωτεριστικής παρέμβασης από τον Πανιάρα˙ συγχρόνως λειτούργησε σαν πρόσχημα για κριτική ως προς την πορεία της υγείας στην Ελλάδα, τους θεσμούς, τις εφαρμογές και τις ελλείψεις της.

Έτσι, το 2014 ο ίδιος προτείνει στο Μουσείο Μπενάκη την έκθεση Fragile. H Εύθραυστη Υγεία. Ήθελε να εκθέσει τα γλυπτά του μέσα και δίπλα στα ρωμαϊκά ταφικά εκθέματα του Μουσείου Μπενάκη.

Για τον Κώστα Πανιάρα, στην παρούσα έκθεση, το αρχαίο αντίγραφο γίνεται σημείο επικοινωνίας, χωρίς οι μεταπλάσεις του να σημαίνουν την υποβίβασή του σε κατασκευαστικό αντικείμενο μαζικής παραγωγής. Αντίθετα, το πολιτιστικό μήνυμα που κρύβει μέσα του αποκτά ευρύτητα, γενικότερο κύρος και ως εκ τούτου επιδέχεται και όλες αυτές τις μεταλλαγές.

Γνώστης όσο λίγοι της ιστορίας της τέχνης και λάτρης της σύγχρονης έκφρασης, αναγνωρίζει το ήδη υπάρχον, την ιδιοποίηση, την παραλλαγή, τη χρήση του έτοιμου αντικειμένου, του ready made γι αυτό και δουλεύει ανενοχικά πάνω σε υπάρχοντα θέματα. Σχεδόν εμμονικά. Προσωπικά πιστεύω ότι ένας καλλιτέχνης δεν μπορεί να έχει αίσθηση του πλήρους εαυτού του, χωρίς την αίσθηση ότι είναι συνεχής και συνεχόμενος. Κι ο Πανιάρας δούλεψε γι αυτό.

Η μαρτυρία των διχοτομημένων ή σιαμαίων αρχαίων κεφαλών για χρόνια, η επίπονη σχάση, η τραυματική όψη, η μη επικόλληση γενικότερα, είναι το ακριβές αποτύπωμα της αγωνίας να ισοσκελίσει ο καλλιτέχνης το πεπερασμένο διάστημα, το σχεδόν κατανοητό, με τον μυστικό, τον υπερκείμενο χώρο. Το πάνω-κάτω, η αποφλοίωση, ο πυροβολισμός, η καρατόμηση, δεν είναι βίαια. Λειτουργούν σαν δομικά στοιχεία από αρχαίους ναούς στο χτίσιμο των βυζαντινών εκκλησιών.

Η πρότασή για το Μουσείο Μπενάκη, περιελάμβανε μια επιτοίχια γλυπτική εγκατάσταση και δύο στο δάπεδο, λεπτομερώς σχεδιασμένες. Στο ατελιέ του βρέθηκαν οι μακέτες μαζί με δείγματα χρωμάτων και υλικών για τη σημαντική εγκατάσταση στην αίθουσα 8 του Μουσείου με δώδεκα κεφάλια Υγείας σπαρμένα στο πάτωμα γύρω από ένα κορμό δέντρου και ένα τσεκούρι, όλα καλυμμένα με κόκκινες αιμάτινες χρωστικές.

Mε αυτό τον τρόπο σχεδίαζε να συνταιριάξει το Σήμερα, το Βυζάντιο, την Ανατολή και την Αρχαιότητα σιωπηλά και με σεβασμό, εις μνήμη όλων όσοι έχουν χαθεί. Ήθελε να εξορκίζει τη μελαγχολία των κεφαλών με τα δικά του ανατρεπτικά κόκκινα και μπλε και να αγγίξει τα σκοτεινά μέρη της ψυχής του ανθρώπου. Η Fragile Τέχνη, είναι το εύθραυστο και απολογητικό κάτοπτρο των βαθύτερων φόβων και σκέψεων μας.

Ελένη Κυπραίου
Επιμελητής έκθεσης
Απρίλιος 2015

Υ.Γ. Έχω γράψει αρκετά κείμενα για τον Κώστα Πανιάρα, αυτό όμως είναι το πρώτο σε παρατατικό χρόνο. Η Μέτα, η Ευγενία,η υπογράφουσα και οι άνθρωποι του Μουσείου Μπενάκη, ακολουθήσαμε και σεβαστήκαμε κάθε του υπόδειξη για την έκθεση Fragile. Ωσεί παρών.

 

Κώστας Πανιάρας

ΥΓΕΙΑ ΚΑΤΑ ΣΥΝΘΗΚΗ

Η πορεία μακρά. Η αίσθηση φευγαλέα. Τα εργαλεία ανεπαρκή.

Η Υγεία κατά την αρχαιότητα σήμαινε πρωτίστως αρμονία ψυχής. Η δυσαρμονία της, εκφραζόμενη σαν άμετρος ροπή προς την έλλειψη ή την υπερβολή, οδηγεί στην εκδήλωση της νόσου, που κατά τους προγόνους μας συνιστά σύμπτωμα νόσου της ψυχής. Απουσιάζει δηλαδή το «μέτρον άριστον».

Από αρχής γενέσεως της Ελληνικής φυλής, άγνωστο πότε, το ζήτημα της κοσμογονίας και της ψυχογονίας1, αποτελούσε σημείο αναφοράς για τους προγόνους μας. Ο διαχωρισμός, η ταξινόμηση και η ιεράρχηση των αισθητών και νοερών πραγμάτων, η ιεράρχηση δηλαδή των πραγμάτων στο υλικό και νοητό πεδίο, ήταν το εφαλτήριο της ελληνικής κοσμοθέασης-θρησκείας, όπως κωδικοποιείται δια μέσω της μυθο/θυμο/λογίας μας.

Το τρίπτυχο της ψυχής-κατά φύση, άρα και κατά λογική, ταξινομημένο αποτυπώνεται στο νοητό πεδίο ως νοητικό, θυμοειδές και επιθυμητικό2. Αντικατοπτρίζεται δε στο υλικό πεδίο και στις τρεις κοιλότητες του ανθρωπίνου σώματος ως Νούς-εγκέφαλος, Ηνίοχος- κρανίο, συναίσθημα-καρδία (θώραξ),Γ-Αστήρ, γονάδες (ένστικτα και επιθυμίες). Οι δε επι-θυμίες, δρώντας επί του θυμοειδούς3, αναστατώνουν και αποδιοργανώνουν το θυμοειδές συναίσθημά μας το οποίο, αχαλιναγώγητο, δρα επί του λογιστικού και αποσυντονίζει, επιφέροντας σύγχυση στη σκέψη μας (το λογιστικόν).

H Φιλοσοφία, για τους αρχαίους Έλληνες, δεν ήταν κάποια αφηρημένη φιλολογική έννοια, όπως αργότερα διαμορφώθηκε στην Δύση, διαδόθηκε και κληροδοτήθηκε σε μας ως τις μέρες μας. Αντιθέτως, απαρχής γενέσεώς της, -και ανατρέχω στον Ορφέα, τον Ησίοδο, και παλιότερoυς ίσως…, – έως και τους νεοπλατωνικούς στοχαστές, αποτελούσε μια βιωματική εμπειρία του «εύ ζήν», με τελικό προορισμό το «γνώθι σ’ αυτόν». Εργαλεία τους δε ήταν οι τέσσερις αρετές και οδηγός ο Μέγας Δαίμων, ο Έρως.

Οι τρείς πρώτες αρετές αποτελούν έργα-λεία (παράγουν δηλαδή λεία έργα) και λειτ-ουργούν για τον έλεγχο κατά αντιστοιχία και κατά φύση, του τριπτύχου της ψυχής. Η φρόνηση (φορά ονήσεως), δρα στο λογιστικό, η ανδρεία (άνω ροή) στο συναισθηματικό και η σωφροσύνη (σω-τηρία φρονήσεως) στον έλεγχο των ενστίκτων και επιθυμιών. Η δε τέταρτη αρετή, η δικαιοσύνη, ως κορωνίδα, δικαίως κατανέμει τα όμοια εις τα όμοια και τα άνισα εις τα άνισα, έτσι ώστε να επικρατεί ψυχική αρμονία και υγεία.

Η υγεία επομένως, σύμφωνα με τα ανωτέρω, προέρχεται από την επίτευξη του «μέτρον άριστον».

Η έλευση της ασθένειας, δρούσε σαν σημείο που αφύπνιζε τον νοσούντα και τον εγκαλούσε σε αυτοεξέταση και ενδοσκόπηση, προς αναζήτηση του εκλυτικού αιτίου. Ίσως δε,- εφ’ όσον κυρίαρχος αυτής της πορείας είναι η λογική / ο λόγος,- να μην είναι τυχαίο το ότι η Θεά Υγεία απεικονίζεται από τους αρχαίους σαν κεφαλή μελαγχολική και εσωστρεφής. Πιθανώς δε με αυτόν τον τρόπο να έδιναν τη δέουσα έμφαση στο λογιστικό μέρος της ψυχής, το οποίον και καλείται να άγει τα άλλα δυο (Άρχον και Αρχόμενον).

Μετά τον 5ο αιώνα μ.Χ.,- όταν πλέον διαμορφώθηκε η νέα τάξη πραγμάτων καιο ελληνικός πολιτισμός και όλα τα επιτεύγματά του, που εμπλούτιζαν με φως όλη την Μεσόγειο και τον τότε γνωστό πολιτισμένο κόσμο, άρχισε να φθίνει,- επήλθε ο σκοταδισμός του Μεσαίωνα. Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, αλλά και της μετέπειτα Αναγέννησης, η έννοια της συμμετοχής του ασθενούς στην εκδήλωση της νόσου αλλά και στη θεραπεία της έχει κατά το πλείστον παραγκωνιστεί. Παρ’ όλη την αξιοσημείωτη ιατρική βιβλιογραφία, ακόμη και στις άκρως «επιστημονικές» ημέρες μας και την πληθώρα μελετών, οι οποίες σαφώς συσχετίζουν την ψυχολογική (ψυχική προδιάθεση) του/της ασθενούςκαι την έκβαση της νόσου, η επίσημη ιατρική δεν έχει ακόμα τοποθετηθεί σαφώς επί του θέματος. Ο κάθε έμπειρος γιατρός όμως, ο οποίος δίνει την δέουσα σημασία στην λεπτομέρεια, αναγνωρίζει το αληθές του παραπάνω λόγου.Γιατί, κατά τον Ιπποκράτη4, όπου υπάρχει αγάπη για τον άνθρωπο υπάρχει αγάπη για την τέχνη και εννοεί την ιατρική.

Απ’ αρχής του Μεσαίωνα, αλλά σε σημαντικό βαθμό και κατά την Αναγέννηση, με ιδιαίτερη έξαρση επί των ημερών μας, το Νοητικό (όσο πλέον έχει εναπομείνει στην ανθρωπότητα…) έχει υποστεί μια προφανή σχάση. Παρά τα σπουδαιότατα επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, παρά την ελεύθερη διακίνηση και ανταλλαγή ιδεών παγκοσμίως, η ορθότητα σκέψεων, αλλά και η νοητική συγκρότηση του ατόμου, παραμένουν σημαντικά ατελείς.

Η ευθυκρισία και η αμφισβήτηση του κατεστημένου είτε αυτό εκφράζεται διαμέσου θρησκειών και πολιτικών κομμάτων είτε ακόμη μέσω ακαδημαϊκών φορέων είναι συχνά τυπολατρική και φαινομενική. Ίσως γι’ αυτό πλέον ο μέσος πολίτης πείθεται εύκολα, απογοητεύεται εύκολα και δυσκολεύεται να αναζητήσει μόνος τα επί της ουσίας. Σπανίως δε αναζητά την ερώτηση πίσω από την ερώτηση.

Τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου φαίνεται να μην επικοινωνούν σωστά.Το ημισφαίριο το οποίο στηρίζεται στο παρελθόν δεν επικοινωνεί ορθά με το ημισφαίριο που προβάλλει το μέλλον. Η γνώση και η δημιουργία είναι διασπασμένες. Οι πληροφορίες προσφέρονται αφειδώς και αμέτρως στην ανθρωπότητα, η οποία όμως στερείται γνώσης, γιατί άλλο πληροφορία και άλλο γνώση. Οι επιμέρους επιστήμες εισέρχονται σε τόσο λεπτομερή και σχεδόν αυτιστικά και αποξενωμένα κουτάκια η μία από την άλλη, ώστε η συνολική επιστήμη δεν παρουσιάζει καμία συνοχή και κατά συνέπεια στερείται νοήματος, άρα και σκοπού. Έτσι ο άνθρωπος γεμίζει από αποσπασματικές πληροφορίες, μένοντας και ο ίδιος αποσπασμένος από τον εαυτό του, από το περιβάλλον του, αλλά και από την πηγή της δημιουργίας του και κατά συνέπεια της δημιουργικότητάς του. Η κλασική παιδεία υποτιμάται, άγνωστο γιατί, με συνέπεια οι ψυχικές και σωματικές νόσοι να παρουσιάζουν μια θεαματική άνοδο, η οποία συμβαδίζει με την πρόοδο της τεχνολογίας. Κάτι αρκετά οξύμωρο αλλά όχι παράδοξο.

Ο Κώστας Πανιάρας, γνώστης του αρχαίου προγονικού πνεύματος και της ελληνικής κοσμοθέασης και σαφώς αντιλαμβανόμενος τον επικίνδυνο εφησυχασμό και την ευπιστία του σύγχρονου ανθρώπου στα διαρκώς μεταβαλλόμενα κελεύσματα της εποχής του, προσπαθεί σαν αγνός καλλιτέχνης να μετουσιώσει το άρρητον εις ρητόν με τα λιγοστά μέσα που ένας καλλιτέχνης έχει στην διάθεσή του, χρησιμοποιώντας το «εξ’ αίφνης» και την βία, επικαλούμενος ως ένα βαθμό το Σπήλαιον της Πολιτείας του Πλάτωνα.

Όταν η νόηση υπολειτουργεί και δεν αμφισβητεί, δεν ελέγχει και δεν χαλιναγωγεί τα σχεδόν αυτονομημένα, πλέον έμφυτα συναισθήματα, τις επιθυμίες και τις ματαιοδοξίες, υγεία δεν μπορεί να υπάρξει. Μέσω της εσωτερικής δυσαρμονίας επέρχεται νομοτελειακά η νόσος. Πάντα εκ των έσω και ποτέ έξωθεν. Όταν παύουν να λάμπουν τα εγκεφαλικά αστρο κύτταρα και να εναρμονίζονται με τα άστρα του ουρανίου στερεώματος, όταν πάψει η επικοινωνία με την πρώτη αρχή και το δημιουργικό αίτιο των πάντων, τα κύτταρα αυτά σβήνουν και μετατρέπονται σε σκοτεινά ετερόφωτα σώματα, από γαία, από πηλό…

Θα μπορέσει άραγε η ανθρωπότητα να βρει πάλι τον δρόμο της; Να αναρωτηθεί επί σωστής βάσης, λογικής και όχι δογματικής, το πώς καιτο γιατί; Θα μπορέσει ο άνθρωπος να κάνει την μεταστροφή από ον γεω(εγω)κεντρικό σε ον ηλιοκεντρικό; Να γίνει συμμέτοχος της ψυχικής και σωματικής του υγείας και όχι απλώς παρατηρητής; Η απάντηση – όπως πάντα – εντός μας, το έναυσμα εμπρός μας…

Μιλτιάδης Σουγιουλτζόγλου, M.D.
Νευροχειρουργός
Μάρτιος 2015

1 Ησίοδος, Ορφέας. /2 Ιπποκράτης. Ο κρατών τους Ίππους της ψυχής. /3 Επιθυμητικό-Μέλας Ίππος. /4 Θυμοειδές-Λευκός Ίππος.
Back to Top